شب یلدا(پیشینه واحکام)

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیم

گفتار۱. شب یَلدایاشب چلّه،انقلاب زمستانی 

  گفتار۲.عقایدایرانیان باستان (تعدد آلهه)

  گفتار۳.جشن انقلاب زمستانی

  گفتار۴.دونظریه

  گفتار۵.نگاه بیگانگان به این سنت ملی

  گفتار۶.حکم شب یلدا.

      ( آیة خامنه ای/آیة مکارم/آیة جوادی آملی)

مصطفی آخوندی۲۸آذر۱۴۰۴

    گفتار۱. شب یَلدایاشب چلّه،انقلاب زمستانی 

  شب یَلدا یا شب چلّه ،بلندترین شب سال در نیم‌کرهٔ شمالی، مصادف با انقلاب زمستانی است.کشورهای نیمکره جنوبی  کوتاه‌ترین شب سال است .  

«یلدا» برگرفته از واژهٔ سریانی ܝܠܕܐ به‌معنای زایش وتولداست^. 

 دهخدا می نویسد: « واژه یلدا سریانی و به معنای میلاد است ، از آنجایی که ایرانیان شب یلدا را شب تولد (الهه) میترا می دانستند ، آن را با تلفظ سریانی اش پذیرفته اند » (لغت نامه دهخدا ، واژه یلدا)

«شب چله» ازآن روست که چهل روز اول زمستان را «چله بزرگ» و بیست روز بعد از آن را «چله کوچک» نامیده‌اند.  

ایرانیان باستان دوچلّه داشتند، یکی در آغاز تابستان (تیرماه) و دیگری در آغاز زمستان (دی‌ماه).

شب یلدا  از سال ۵۰۲ پیش از میلاد در زمان داریوش یکم به تقویم رسمی ایرانیان باستان راه یافت.  

 روزگاران گذشته، کشاورزی ودامداری ، بنیان زندگی مردم را تشکیل می‌داد.   فصل پاییز وزمستان های سخت همراه باران وبرف ویخ بندان داشتند.مردم  متوجه شده بودندکه بعضی فصول روزها بسیار بلند واز روشنی و نور خورشید بیشترمی‌توانند استفاده کنند. این اعتقاد پدید آمد که نور و روشنایی خورشید نماد نیکی، وتاریکی و ظلمت شب، نماد بدی وسختی است.ازهمین رو   روزاول زمستان را که می رفت روزها بلندشود،تولدخورشید (مهر) نامیده و آن را آغاز سال قرار دادند.به معنی بشارت پیروزی اهورامزد بر اهریمن و روشنی بر تاریکی. کریسمس مسیحیان نیز ریشه در همین اعتقاد دارد.

  اهریمن وشب یلدا برای ایرانیان باستان نحس بشمارمی آمد و چون فرا می‌رسید، مردم جشن انقلاب زمستانی گرفته آتش می‌افروختند تا تاریکی وسرما، عاملان اهریمنی و شیطانی نابود شده و بگریزند. و شب را دورهم با خوردن، نوشیدن، شادی و پایکوبی و گفتگو به سر می‌آوردند و سفره ویژه می‌گستردند، هرآنچه میوه تازه فصل که نگاهداری شده بود و میوه‌های خشک در سفره می‌نهادند. 

 اینچنین آئین مهرپرستی یا آئین مهر برپایه پرستش میترا(خورشید) در دوران پیش از آئین زرتشت شکل گرفته‌است و در اروپا به آئین میتراییسم هم گفته می‌شود.

گفتار۲.عقایدایرانیان باستان (تعدد آلهه)

  طبق تحقیق بسیاری از دانشمندان ، ایرانیان باستان معتقد به تعدد آلهه بودند و مهمترین خدایان آنها ، اگنی یا الهه آتش ، و دیگری الهه طبیعت و رعد و برق و میترا یا الهه نوروخورشید ووارونا یا الهه آسمان واناهیتا یا الهه آب بوده است » (اسلام و عقاید و آراء بشری ص ۳۸۵)ازاین منظرعقایدآنان شرک آلودبود.
ایرانیان باستان ، شب اول زمستان را به عنوان شب یلدا تعظیم می کردند زیرا معتقد بودند که در آن شب الهه میترا و خورشید حیات دوباره می گیرد و گویی از نو متولد می شود .

گفتار۳.جشن انقلاب زمستانی

 جشن انقلاب زمستانی علاوه برایرانیان ،در بین دیگر اقوام باستان نیز رایج بوده‌است. در روم باستان و هم‌زمان با ترویج مسیحیت، پرستش سول اینویکتوس (خورشید شکست ناپذیر) ایزد پاگان رومی بسیار شایع بود و رومیان میلاد او را در زمان انقلاب زمستانی جشن می‌گرفتند. جشن کریسمس درهمین فصل است. درخت کریسمس را با چراغ‌های کوچک نورانی تزئین می‌کنند، شب زنده داری می‌کنند و غذاهای مخصوص و ویژه می‌خورند.

سفره شب یلدا بامیوه های به رنگ سرخ

  سنت جشن انقلاب زمستانی باافروختن آتش بصورت آئین مهردرآمد.رنگ سرخ (نماد نور خورشید) گرامی بود. رنگ سرخ انار و هندوانه و گزینش سیب سرخ و سنجد در سفرهٔ شب یلدا چه بسا اشاره به همین موضوع داشته‌است.

ضررخوردن هندوانه درشب یلدا

 خوردن هندوانه درشب یلدا ضررهایی دارد.میوه را بایدبه فصلش خورد.هندوانه یک میوه تابستانی وبرای فصل گرمای تابستان آفریده شده است نه برای فصل زمستان یخبندان!علاوه هندوانه هایی که برای شب یلدا به بازارمی آید،میوه گلخانه ایی است ونمی دانیم فاقد آرسنیک (ماده بسیار سمی و خطرناک برای بدن )است.یانه؟اگرهندوانه باکودهای شیمیایی وسم وتغذیه ناسالم رشدکرده ناسالم هستند.

 وازسنتهای غلط شب چله،که هنوزباب است بردن خمچه وکادوبرای عروس بود.

گفتار۴.دونظریه

نظریه یک.مراسم شب یلدا از منظر اسلام به این گونه جلوه می کند که اگر آن مراسم به همراه اعتقاد به الوهیت میترا والهه خورشید و تاثیر استقلالی آن همراه باشد ، بی شک عملی مردود است.اما اگر تنها به عنوان جشن گرفتن طولانی ترین شب سال ، و دید و بازدید و صله رحم به این بهانه صورت گیرد ، بی اشکال است .
نظریه دو. برخی استدلال می کنند که تعظیم شب یلدا به عنوان زنده نگهداشتن آن پسندیده نیست ، زیرا ریشه این تعظیم و تکریم به عمل ایرانیان باستان و اعتقاد باطل آنان به الهه میترا و خورشید وشرک بازگشت دارد.

امام علی علیه السلام فرمود ؛ «هر کس خود را شبیه قوم خاصی بسازد ، از آن قوم شمرده می شود.» (مَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْمٍ عُدَّ مِنْهُم) (مستدرك الوسائل و مستنبط المسائل ؛ ج‏۱۷ ؛ ص۴۴۰،ح۲۱۸۰۴.)

  خلاصه تاریخچه وپیشینه شب یلدا می گوید:سنتی به قدمت قریب به چندهزارسال پیش وجودداشته که توسط ایرانیان قائل به تاثیرمستقل کواکب و اعتقاد باطل آنان به الهه میترا و خورشید وبه تبع آن مسیحیان وبرخی ملل شرق انجام می گرفته است.واین چه ارتباطی به امروزما دارد!قضاوت به عقل سلیم.

گفتار۵.نگاه بیگانگان به این سنت ملی

این سنت توسط برخی ملل شرق وایرانیان همچنان زنده نگهداشته شده وبرخی مانندیونسکو وبرخی کشورهای کفرکه معلوم نیست با چه اهدافی به آن دامن می زنند.مثلا:

۱. ثبت میراث فرهنگی یونسکو

 در روز ۹ آذر ۱۴۰۱ در جریان سومین روز از هفدهمین نشست «کمیتهٔ بین‌الدولی یونسکو برای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس» در شهر رباط مراکش مراسم یلداوچله به عنوان میراث مشترک دو کشور ایران و افغانستان به ثبت جهانی رسید!

  ۲.مایکل پمپئو وزیر خارجه پیشین آمریکا،دشمن کینه توزایرانیان، روز ۳۰ آذر ۹۷ با انتشار یادداشت توئیتری شب یلدا را به مردم ایران تبریک می گویدو شعر نظامی گنجوی را به انگلیسی به این مناسبت منتشر می کند: در ناامیدی بسی امید است، پایان شب سیه سفید است.»

۳.در سفر سال ۱۳۹۸ ریاست جمهوری ایران،حسن روحانی به ژاپن در مراسم شام شب یلدا به افتخار سفر رئیس‌جمهوری و هیئت همراه میز شام به ‌صورت میز یلدایی چیدمان شده و شینزو آبه نخست‌وزیر ژاپن ضمن تبریک یلدا به مردم ایران به هیئت ایرانی یادآوری کرد که سنتهای ایرانی مورد احترام است و در ژاپن قبلاً برنامه‌ای شبیه به یلدا وجود داشته‌است. به شب یلدا توجی می‌گفتند و مردم در این شب در وان حمام بنام اونسون میوه یوزو (شبیه به نارنج) yuzu که نوعی لیمو ترش یا نارنج است می‌ریزند و ساعتها در آب می‌مانند این میوه بوی و رایحه خوشبوی به آب می‌دهد و معتقدند حمام کردن در شب بلند‌سال انسان را از بیماری به‌ویژه سرماخوردگی مصون می‌کند. این رسم امروزه به دلیل تغییر الگوی زندگی کم رنگ شده ولی هنوز در اکثر مناطق ژاپن طرفدارانی دارد. ۴.ظریف  وزیر امور خارجه دولت روحانی در پیامی در توئیتر از ژاپنی‌ها به دلیل جشن گرفتن یلدا در دیدار رئیس‌جمهور ایران و نخست‌وزیر ژاپن سپاسگذاری کرد.

۵.در شب یلدای سال ۱۳۹۹ اکثر سفرای مقیم ایران شب یلدا را طی پیام توئیتری به ایرانیان تبریک گفتند.

۶.بیگانه پرستان چه تدارکی برای شب یلدامی بینند!به گفته یکی ازفرهیختگان:درتهران مکانی راپیداکردندکه چندین هزاربطری شراب ناب برای شب یلدا۱۴۰۴آماده کرده بود!

شایدازاهداف کافران بویژه شیطان بزرگ آمریکا،امید به غلبه این سنت برسنتهای ارزشی والهی باشد؟!لذا مردم مسلمان خیلی بایدمواظب نحوه برگزاری این سنت باشند.

گفتار۶.حکم شب یلدا.

باتوجه به این پیشینه ورواج روزبه روزشب یلدا،مومنان دغدغه منددست به دامن فقهاشده اند.فقها نیزسنت ملی شب یلدا را مشروط به صله رحم ورعایت مسايل شرعی جایزدانسته اند.بگونه که ارزشهای الهی جایگزین سنتهای غلط شود.

س: برگزاری مراسم شب یلدا از نظر شرعی چه حکمی دارد؟

  آیة خامنه ای: برگزاری آیین سنتی شب یلدا با مراعات ضوابط شرعی به خودی خود اشکال ندارد بلکه از جهت انجام صله رحم، کار نیکویی می باشد.( پایگاه اطلاع رسانی دفترمقام معظم رهبری)

 آیة مکارم: سنّت ایرانی شب یلدا، در صورتی که برای صله رحم بوده و گناهی در آن صورت نگیرد اشکالی ندارد.(پایگاه آیة الله مکارم).

آیة جوادی آملی: « از سنت های شب یلدا ، شب نشینی و دید و بازدید و صله رحم است ، چنان که بهره گیری علمی از فرصت آن با طرح مسائل علمی و تاریخی ، خواندن اشعار به ویژه شعر حافظ و تفال به اشعار حافظ و …سنت دیگر آن است ، مناسب است مومنان در چنین فرصت هایی با زوایای زندگی و سیره معصومان در جهت رشد و کمال معنوی و علمی آشنا شوند» (مفاتیح الحیاه ، ص۷۵۸).

انتظارازملت انقلابی وپیرواهل بیت علیه السلام می رود که این سنت ملی را به ارزشهای دینی،اخلاقی،همبستگی وصله رحم وانجام کارهای خیرتبدیل کنند. (برگرفته ازویکی پدیادانشنامه آزاد،ومنابعی که درمتن آمده)