راهبردهای امام علی (ع)

در مواجهه با جنگ شناختی اهل فتنه 

فهرست

چکیده ……………………………………………………………………………….۴

مقدمه ……………………………………………………………………………….۵

فصل اول.معنی کاوی جنگ شناختی ………………………………………۶

                 ۱/۱.معنی جنگ شناختی …………………………………………….۶

                 ۲/۱.پیشینه جنگ شناختی ……………………………………………۶

                 ۳/۱.تفاوت جنگ شناختی با جنگ نظامی ……………………………۷

فصل دوم.مهم ترین مؤلفه های جنگ شناختی در عصرامام علی(ع) ………۸

              ۱/۲.تحریف حقایق ………………………………………………….۸

                  ۲/۲. شایعه ودروغ پراکنی ………………………………………..۱۰

                 ۳/۲. استفاده از نمادها و شعارهاى دينى و مردم‏ فريب ………………۱۰

                 ۴/۲. استفاده از چهره‏ها و شخصيت‏هاى مورد قبول و باسابقه………..۱۲

                 ۵/۲. مطالبه گری براى گريز از چنگ قانون(فراربه جلو) …………..۱۴

                ۶/۲.ایجاد بحران های امنیتی  درقلمروحاکمیت امام ……………………۱۴

فصل سوم.راهبردهای امیرمومنان امام علی (ع) در مقابله با جنگ شناخت….۱۶

               راهبرد۱.جهاد تبیین ……………………………………………………..۱۷

              راهبرد۲.مقابله با شایعات و دروغ پراکنی ها …………………………….۱۸

            راهبرد۳.بصيرت و آگاهى بخشی  …………..  ………………………….۲۰                                   

            راهبرد۴.حفظ وحدت و انسجام جامعه……………………………..          ۲۲                      

 راهبرد۵. تقویت روحیه امید……………………………………………۲۳             

              راهبرد۶. مقابله قاطعانه ………………………………………………..۲۴

            راهبرد۷. ایجادساختار نظارتی قوی برای پیشگیری ازنفوذ عوامل دشمنان..۲۵

           راهبرد۸.افشای ماهیت دشمنان فتنه انگیزجمل وصفین ونهروان ……………۲۶

                          گروه یک.ناكثين(جنگ افروزان جنگ جمل) ………………….۲۷

                         گروه دوم.قاسطين(معاویه وجنگ افروزان جنگ صفین)………..۳۰

                         گروه سوم.مارقين(خوارج نهروان) ……………………………..۳۴

افشای ماهیت مشترک گروه های فتنه گر ……………………………………………..۳۹

                      ۱/۸.بازگشت به گذشته و احياى فرهنگ جاهلى ……………………۳۹

                      ۲/۸ . هوى‏پرستى …………………………………………………۴۰

                      ۳/۸.بدعت‏گذارى…………………………………………………..۴۰

                      ۴/۸.دنياپرستى و اشرافی گری وغارت بیت المال………………….۴۰

                      ۵/۸.ریاست طلبی ………………………………………………….۴۳

                     ۶/۸.حسادت و كينه‏هاى ديرينه ……………………………………..۴۵

                     ۷/۸. تظاهر به ايمان ……………………………………………….۴۶

                     ۸/۸.حزب شيطان ………………………………………………….۴۶

نتیجه گیری …………………………………………………………………………..۴۷

پیشنهادها ……………………………………………………………………………..۵۰

منابع ………………………………………………………………………………….۵۱

چکیده  

 بیان مسئله:  جنگ شناختی به عنوان یکی از پیچیده‌ترین اشکال جنگ نرم، با هدف تسخیر اذهان وادراکات ، تغییر باورها و تضعیف انسجام اجتماعی وایجاد ناامیدی صورت می‌گیرد. در دوران حکومت امیرمومنان امام علی (ع) (۳۵-۴۰ هجری)، دشمنان با ابزارهایی مانند: شایعه‌پراکنی، تحریف حقایق،و اخبار جعلی ،سه جنگ‌جمل  صفین  و   نهروان را به جامعه اسلامی تحمیل کردند.این پژوهش به بررسی راهبردهای رهبری امیرمومنان امام علی (ع) در مقابله با این فتنه ها وتهدیدات شناختی می‌پردازد. 

 روش تحقیق:این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به منابع تاریخی  وروایی، راهبردهای امیرمومنان امام علی (ع) را در مواجهه با جنگ شناختی دشمنان عصرخود،ناکثین ومارقین وقاسطین، بررسی وتحلیل می‌کند. 

 یافته‌ها:یافته‌ها نشان می‌دهد که امیرمومنان  امام علی (ع) با به‌کارگیری راهبردهایی مانند:  جهاد تبیین(روشنگری و شفاف ‌سازی)،تقویت بصیرت دینی وسیاسی،افشای ماهیت دشمنان،تقویت روحیه امیدواری،حفظ انسجام اجتماعی ومقابله با شایعات، توانستند جامعه اسلامی را از بحران‌های ناشی از جنگ شناختی نجات دهند. همچنین، تحلیل شیوه‌های روانی دشمنان در نبردهای جمل، صفین و نهروان، نشان‌دهنده تکرار الگوهای جنگ شناختی در تاریخ است. 

نتیجه‌گیری و پیشنهادها:راهبردهای امیرمومنان  امام علی (ع) در مقابله با جنگ شناختی، الگویی کاربردی برای جامعه اسلامی وصیانت ازانقلاب اسلامی در مواجهه با تهدیدات مشابه امروزی بشمارمی آید. پیشنهاد می‌شود با الهام از این راهبردها، سازوکارهای مناسبی برای افزایش آگاهی عمومی وبصیرت بخشی، تقویت وحدت اجتماعی ومقابله با عملیات روانی وجنگ ترکیبی دشمنان طراحی شود.

 واژگان کلیدی:امام علی (ع)، جنگ شناختی، راهبرد، جهاد تبیین،  

مقدمه

 جنگ شناختی یکی از پیچیده‌ترین ابزارهایی است که دشمنان برای تضعیف حکومت‌ها و تغییر ادراک عمومی به کار می‌گیرند. این نوع جنگ بر تسخیر ذهن‌ها و تغییر باورهای مردم از طریق شایعه‌پراکنی، تحریف واقعیت‌ها و ایجاد تفرقه وایجادنا امیدی تمرکز دارد. این نوع جنگ که بر پایه اطلاعات نادرست وشایعات و عملیات روانی شکل می‌گیرد، در دوران حکومت امام علی (ع) نیز به وضوح مشاهده می‌شود. دشمنان ایشان از ابزارهایی چون شایعات، تفرقه‌افکنی و فریب برای تضعیف حکومت اسلامی استفاده کردند.  دوران خلافت امام علی (ع) شاهد سه نبرد بزرگ بود: جنگ جمل علیه پیمان‌شکنان (ناکثین)، جنگ صفین علیه ستمگران (قاسطین) و جنگ نهروان علیه خوارج (مارقین). هر یک از این نبردها نمونه‌هایی ازاستفاده گسترده دشمنان از ابزارهای جنگ شناختی بودند.

امیرمومنان امام علی (ع)، به عنوان رهبر جامعه اسلامی، با درک عمیق از ابعاد این تهدیدات، راهبردها و روش‌های گوناگونی را برای مقابله با آن‌ها به کار گرفتند. بررسی این راهبردها می‌تواند الگویی ارزشمند برای جوامع امروزی در مقابله با تهدیدات مشابه باشد.

این مقاله با بررسی سیره امیرمومنان امام(ع) در مواجهه با این جنگ شناختی دشمنان، به این پرسش کلیدی پاسخ میدهد:
۱. مهمترین مؤلفه های جنگ شناختی در دوران امام علی(ع) چه بود؟
۲. راهبردهای امام(ع) برای خنثی سازی این جنگ چگونه طراحی وعملی شد؟
۳. این راهبردها چگونه با چالشهای معاصر تطبیق پذیرند؟

فصل اول.معنی کاوی جنگ شناختی

۱/۱.معنی جنگ شناختی

جنگ شناختی، تکامل‌یافته‌ جنگ روانی وجنگ نرم است. جنگ شناختی ازدوواژه ترکیب یافته است.جَنگ به معنای آشوب، پرخاش، پیکار، دشمنی، رزم و نبرد. [1]

شناخت، مترادف با مفاهیمی چون آگاهی، ادراک و معرفت است. این واژه بیشتر متعلّق به حوزه روان‌شناسی شناختی است.

 ترکیب جنگ شناختی به معنای اثرگذاری بر ذهن‌ها و ادراکات افراد باروایت‌سازی برای تغییر رفتارو تضعیف انسجام اجتماعی وناامیدسازی جامعهانجام می گیرد.[2]

جنگ شناختی شامل ابزارهایی مانند: تحریف واقعیت‌ها وحقایق ، شایعه‌پراکنی، اتهام زنی ،ایجاد ناامیدی و ایجاد اختلاف و…ازسوی دشمنان است.

۲/۱.پیشینه جنگ شناختی

جنگ‌ شناختی پیشینه ای به درازای تاریخ بشردارد.ابلیس به واسطه جنگ شناختی،حضرت آدم وحوا راازبهشت بیرون کرد! گسترش و فراگیرشدن اینترنت و تلفن همراه، رایانه‌ ها و شبکه‌های اجتماعی موجب شده تا جنگ شناختی با کارآمدی بیشتری، باگذشته تفاوت محسوسی داشته باشد. [3]   

در جنگ شناختی از تکنیک‌ها و ظرفیت جنگ‌های روانی، اطلاعاتی، الکترونیک و سایبری استفاده می‌شود.

بنابراین جنگ شناختی به معنای هدف قراردادن قوۀ شناخت و أثرگذاری بر نگرش‌ها، باورها، عقاید، اهداف و ارزش‌های جامعۀ هدف از طریق مدیریت ادراک به‌منظور ایجاد تغییر در مخاطبان تا مرز همسو شدن آنها با اهداف و دستیابی به منافع مورد نظر است.[4]   

به گفته سردار نائینی،سخنگو و معاون روابط عمومی سپاه: مردم با واقعیت‌ها قضاوت نمی‌کنند، بلکه با تصویری که از آنها دارند قضاوت می‌کنند، این ویژگی جنگ روایت‌های امروز است. این جنگ جامعه را از درون به‌هم می‌ریزد. جنگ شناختی، امروز کانون اصلی جنگ ترکیبی بوده و یک بعد آن ادراک سازی برای دشمن است. [5]

۳/۱.تفاوت جنگ شناختی با جنگ نظامی

جنگ نظامی	جنگ شناختی
• تخریب فیزیکی زیرساختها	• تخریب نمادها و هنجارها
• قابلیت رصد مستقیم	• غیرملموس و پنهان
• هزینه های مالی بالا	• هزینه کم با گستره اثر بالا
• نتیجه فوری	• اثر بلندمدت و نفوذ تدریجی

فصل دوم.مهم ترین مؤلفه های جنگ شناختی در عصرامام علی(ع)

 مهم ترین وکارآمدترین مولفه های جنگ شناختی فتنه انگیزان علیه امیرمومنان امام علی(ع)عبارت بود از:تحریف حقایق ،شایعه دروغپراکنی،بهره گیری ازنمادهای مذهبی وچهره ای باسابقه خوشنام ،ایجاد بحران های امنیتی و…

۱/۲.تحریف حقایق

مخالفان با تحریف حقایق به جوّسازى و تبليغات گسترده و پرهياهو پرداختندو با موج‏آفرينى ،توانستند افراد ناآگاه و بى‏بصيرت را فريب داده همراه خودکنند. 

اميرمؤمنان عليه‏السلام با تشبيه جنگ شناختی دشمنان به رعد و برق 
 ‏فرمود:وَ قَد اَرعَدُوا وَ اَبرقُوا و مَعَ هذينَ اَلا مَرينٍ الفَشَل. [6] و چون رعد و برق غريدند،امّا كارى ازپيش نبردند و سرانجام سُست گرديدند.

جنگ شناختی دشمنان همراه با مظلوم‏نمايى و آميخته به قلب حقايق ،چنان سنگين و گسترده وطوفانی بود که در آغاز عدّه زيادى را فريب داده به گرد فتنه‏جويان مى‏خواند، وپیروان جبهه حق را به ترديد مى‏انداخت.

   فتنه‏گران حقايق را كتمان مى‏کردند و واقعيت‏ها را وارونه جلوه مى‏دادند.
ودروغ‏هاى بزرگ را لباس واقعيت مى‏پوشانند. معاويه  استاد فن تحريف حقایق ودروغ‏پردازى بود. اميرمؤمنان عليه‏السلام در شناساندن این چهره پرفریب فرمود:

آگاه باشيد! معاويه گروهى از گمراهان را همراه آورده است و حقيقت را از
آنان مى‏پوشاند تا كوركورانه گلوهاشان را آماج تير و شمشير كنند. [7]

اصولاً در ناآگاهى نگاه داشتن مردم با كتمان حقايق و دروغ‏پردازى، از
شيوه‏هاى هميشگى مستبدّان وطاغوت های تاريخ وفرعون هااست. و با اين شیوه از افراد ناآگاه ،بيشترين بهره را برده‏اند.[8]

فتنه جویان که خود در قتل عثمان، -خليفه سوّم- دست داشتند، به دروغ آن را به اميرمؤمنان عليه‏السلام نسبت می دادند.وحال آنکه آن حضرت مخالف خلیفه کشی بود.

عايشه مى‏گفت: «قبيله قريش! على، عثمان را به قتل رساند. عثمان كسى بود
كه شبى از زندگيش بهتر از تمام دوران زندگى على بود!»[9]

معاويه می گفت:علی ع،عثمان راکشته و با شعار خونخواهى عثمان، جنگ صفين را رقم زد.[10]

 اميرمؤمنان عليه‏السلام  به صورت گسترده از ابزارهای فرهنگی،مانند خطابه و نامه نگاری و…برای مقابله با تحریف حقایق بهره می برد. خطبه ها ونامه های نهج البلاغه گویای این مسئله است. خطبه شقشقیه [11] با تحلیل  نکته های تاریخی-سیاسی، پایه های تبلیغات معاویه را درهم شکست. جرج جرداق این خطبه را «بیانیه علمی مبارزه با جنگ روانی» توصیف می کند. [12]

ارسال نامه های تفصیلی به استانداران برای روشنگری وبه کارگیری شعرای وفاداری مانند کمیت بن زید اسدی برای انتشار حقایق دلیل دیگری است.[13]  

اميرمؤمنان عليه‏السلام درخنثی کردن آن،به مردم چنین هشدارمی داد: اى مردم در راه راست، از كمى رهروان آن نهراسيد، زيرا اكثريت مردم (كه
به باطل روى آوردند) بر گرد سفره‏اى جمع شدند كه سيرى آن كوتاه و
گرسنگى آن طولانى است (كه حكايت از پيروزى زودگذر جريان باطل و
فتنه‏گر است). [14]

۲/۲. شایعه ودروغ پراکنی  

معاویه بن ابوسفیان با همکاری شبکه تبلیغاتی خود شامل عمرو عاص، مغیرة بن شعبه و ولید بن عقبه، کمپین گسترده ای را برای انتشار شایعات دروغ علیه امام علی ع ازجمله«قتل عثمان به دست امام علی(ع)» راه انداخته بود. این کمپین از سال ۳۶ هجری و بلافاصله پس از بیعت مردم با امام آغاز شد.   

معاویه، شاعران  و خطبا را به شهرهایی مانند بصره، کوفه و یمن اعزام کرد تا شایعات دروغ را در قالب اشعار و خطبه ها تبلیغ کنند. هدف اصلی، ایجاد تردید در مشروعیت حکومت امام و بسیج نیروهای شام برای جنگ صفین بود. این شایعات دروغ با سوءاستفاده از احساسات مردم نسبت به عثمان و تحریک قبایل بنی امیة تاثیرگذاربود. [15]

  ۳/۲. استفاده از نمادها و شعارهاى دينى و مردم‏ فريب

از مهم‏ترين شيوه‏هاى كاربردى فتنه‏گران، استفاده از شعارهاى مذهبى و
نمادهاى مردم‏ فريب است. استفاده از شعارهايى همچون: اللّه‏ اكبر، شهادت،
عدالت‏گرايى، قانون‏گرايى، حقوق بشر، آزادى، دموكراسى و اصلاح‏طلبى و
استفاده از اماكن مذهبى و مقدّسى همچون مكّه مكرمه،وقرآن و مساجد، از شيوه‏هاى فتنه‏گران براى فريب مردم است.

امام علی ع فرمود:آنان با تظاهر به ايمان، شعائر دينى و سوگندهاى دروغ،مردم  را فريب داده گمراه مى‏كنند.(يَختِلُونَ بِعَقدِ الاَيمانِ وَ بِغُرور الايمانَ).[16]

 معاویه در جنگ صفّين، قرآن ها رابالاى نيزه‏ها کرد وبافریب مردم جنگی را که می رفت تا بساطش را برکند،به سود خود تغيير دادند.

  خوارج (مارقين) باشعار آیه قرآنی«لاحكُم اِلاّ للّه‏ »[17] پرچم فتنه رابرافراشتند وتوانستند دوازده هزار ازمردم بى‏بصيرت را زير پرچم باطل خود گردآورندوآتش جنگ خونین نهروان رابرافروزند. که با جهادتبیین وبصیرت بخشی امام ع

  در نهايت چهارهزار نفر در جبهه آنان باقى ماندند.

اميرمؤمنان عليه‏السلام درتبیین این شعارفرمود: سخن حقّى است كه از آن اراده باطل شد! آرى درست است، فرمانى جزفرمان خدا نيست، ولى اين‏ها مى‏گويند: زمامدارى جز براى خدا نيست،در حالى كه مردم به زمامدارى نيك يا بد نيازمندند.[18]  
ناكثين(طلحه وزبیر) با استفاده از نماد عبادى مقدّسى چون زيارت خانه خدا به فتنه‏انگيزى پرداختند.امام ع فرمود: به خدا سوگند آنان (طلحه و زبير) به قصد عمره نمى‏روند، لكن انديشه خيانت و پيمان‏شكنى در سر مى‏پرورانند. [19]

سران ناكثين و قاسطين، پيراهن عثمان را به عنوان نماد فتنه، شعار خود قرارداده بودند. فتنه جویان كه خود از قاتلان عثمان بوده، واو را نعثل (پير خرفت يهود)مى‏خواندند،[20] حال كه اميرمؤمنان عليه‏السلام به حكومت رسيد مدافع عثمان شده از على عليه‏السلام خون او را طلب می كردند. معاويه، پيراهن عثمان را ـ كه نعمان بن بشير برايش آورده بود به منبر مسجد شام آويخت و هفتادهزارپيرمرد كهنسال را واداشت كنار آن گريه كنند.[21]

اميرمؤمنان عليه‏السلام درباره خون‏خواهى عثمان ‏فرمود: آنها حقّى را مى‏طلبند كه خود ترك كردند و انتقام خونى را مى‏خواهند كه خود ريختند.[22]  

  بهره‏گيرى از نمادها و شعارهاى دينى به چند منظور انجام مى‏گيرد:

۱. وارونه نشان دادن حقايق براى گمراه ساختن مردم در
تشخيص حق از باطل؛

۲. به دست آوردن حمايت‏هاى مردمى؛

۳. انگيزه‏ بخشى به هواداران و تحريك و تشويق آنان؛

۴. بالابردن توان يادآورى و حكّ ساختن نمادها بر اذهان هواداران؛

 ۴/۲. استفاده از چهره‏ها و شخصيت‏هاى مورد قبول و باسابقه

برخى افراد به دليل عملكرد درستشان در يك برهه از زمان يا به دليل انتسابشان به پیامبرص، چهره‏اى مثبت و پذيرفتنى درجامعه پیدا کردند.شيوه‏اى منحرفان ودشمنان ، استفاده ابزارى از اين چهره‏هاى محبوب اجتماعى است.
عايشه به لحاظ انتسابش به رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله، محبوبيت اجتماعى داشت و قرآن كريم نيز همسران رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله را مادران مؤمنان[23] معرفى كرده بود و از اين‏رو مردم او را گرامى مى‏داشتند.

لقب ام‏المؤمنين از لحاظ روانى داراى تأثير ويژه‏اى بود و سران ناكثين نيز
چنان به قداست آن افزوده بودند كه افراد را تا پاى جان به ميدان مى‏كشيد.[24]

درجنگ جمل براى تحريك قبائل به جنگ با سپاه امام عليه‏السلام فرياد مى‏زدند:

اى افراد قبيله اَزد، از مادر خود دفاع كنيد، زيرا دفاع از وى همانند نماز و
روزه بر شما فرض و واجب است و حفظ احترام اين بزرگ مادر بر فرد فرد
شما لازم است.ديگرى مى‏گفت:مردم! اين است مادر شما كه حمايت و دفاع از وى براى شما وظيفه دينى و وجدانى است و خوددارى از اعانت و حمايت وى پايمال كردن حقوق مادرى و عقوق است و عاق شدن و پايمال كردن حق مادرى بزرگ‏ترين گناه و معصيت است.قبيله اَزد پشكل شتر عايشه را مى‏گرفتند و پس از بوييدن مى‏گفتند:وه كه مدفوع شتر مادرِ ما بوى عطر مى‏دهد! چه بوى دلاويزى از آن برمى‏خيزد.[25]

امام على عليه‏السلام با افشاگری کشاندن عايشه به میدان جنگ فرمود: (طلحه و زبير و يارانشان) بر من خروج كردند، در حالى كه همسر رسول
خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله ـ عايشه ـ را به همراه خود مى‏كشيدند چونان كنيزى كه به بازاربرده‏فروشان مى‏برند. [26]

همچنين پس از پيروزى در جنگ جمل به عايشه فرمود:

به خ�