نقش شایعه پراکنی درجنگ شناختی ازمنظرقرآن 

پیشگقتار

گفتار اول معنی کاوی شایعه  وجنگ شناختی(چیستی)

 گفتار دوم.شایعه سازان وشایعه پراکنان

 گفتار سوم.ابزارشایعات

 گفتار چهارم.آثارتخریبی شایعه درجامعه  

  گفتار پنجم. راهکارهای مقابله باشایعات

 گفتار ششم. کیفرشایعه پراکنان

چکیده

شایعه پراکنی ازشیوه های مهم جنگ نرم وجنگ شناختی است که نظام سلطه بیشترین بهره رادرجنگ ترکیبی می برد.شایعه موجب هرج ومرج ونگرانی وازبین رفتن امنیت روانی جامعه می شود.شایعه پراکنی حرام وازگناهان کبیره بشمارمی آید.برای حفظ نظام باید باشایعات مقابله کرد.درقرآن کریم بالغ برسی آیه به بحث شایعه پرداخته که حکایت ازاهمیت این موضوع دارد.درجنگ احد،یک شایعه موجب شدمسلمانان پیروزمیدان،شکست سختی متحمل شوند.قرآن شایعه سازان وشایعه پراکنان را معرفی می کند. وآثارتخریبی شایعه  وراهکارهای مقابله باشایعات وکیفرشایعه پراکن ها رابیان می دارد.این مقاله درشش گفتار مباحث مربوط به شایعه را ازمنظرقرآن کریم تقدیم خوانندگان می کند.

واژگان کلیدی: شایعه پراکنی،کفار،منافقان،مرجفون،جنگ شناختی،امنیت روانی ،جنگ احد،جنگ احزاب،وشایعه افک.

پیشگقتار

از جمله شیوه های جنگ نرم دشمنان درجنگ شناختی که دامنگير جامعه مى شود وموجب چالش وهرج ومرج واضطراب ونگرانى وازمیان رفتن  تفاهم و همكارى وامنیت و…می گردد، شايعه سازى و نشر شايعات است.  

گاه هدف شايعات افراد شاخص ولايق وانقلابی اند، تا مردم نسبت به آنان بدبین شده وازوجود آنان محروم گردند.وگاه هدف بهم ریختن آرامش روانی جامعه والقای ناامیدی است.»کافی است اتفاقی بیفتد یا حادثه ای در سطح ملی و فراملی روی دهد، چهره شاخصی اقدامی انجام دهد و هزاران اتفاق دیگر؛ بلافاصله اندکی نگذشته فضای مجازی پر می شود از شایعاتی که هیچکدام منبع موثقی ندارند و در فضای حقیقی نیز مردم به تبعیت از فضای مجازی آنچه دیده اند را برای هم نقل و قول کرده و با وجود باطل و دروغ بودن خبر آن را باور می کنند.برخی به سادگی در برابر شایعات تسلیم می شوند و آن را می پذیرند.وهمان راهی را می روند که دشمنان طراحی کرده اند. دشمن شایعه رامی سازد،منافق نشرمی دهد وعوام می پذیرند.

خطرشایعه چنان سهگین وچالش برانگیزکه خداونددرسوره نورآیه ۱۴خطاب به مومنان درشایعه افک می فرماید: و اگر فضل و رحمت الهى در دنيا و آخرت بر شما نبود، به سزاى آن سخنان كه مى‏گفتيد، قطعاً عذابى بزرگ به شما مى‏رسيد.(وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ لَمَسَّكُمْ فِيما أَفَضْتُمْ فِيهِ عَذابٌ عَظِيمٌ )

قرآن بالغ برسی آیه به تبیین این شگرد جنگ نرم دشمن پرداخته است،که بخشی ازآیات دراین مقاله مورداستفاده قرارگرفته است.مبحث شایعه ازمنظرقرآن درشش  گفتار تقدیم خواننده گان می شود.

  گفتار اوّل معنی کاوی شایعه وجنگ شناختی (چیستی)

الف.جنگ شناختی،ترکیب یافته اردوواژه «شناخت وجنگ» است.

شناخت، یک کنش ذهنی یا فرآیند ادراک است که تمام جنبه‌های عملکرد فکری (خودآگاه وناخودآگاه و عاطفی) را دربرمی‌گیرد. وهدایت وتصمیم‌گیری‌های انسانی را برعهده دارد.

 جنگ، نوعا به فعالیت‌ها و ویژگی‌های مشترک درگیری مسلحانه اشاره دارد.

ترکیب جنگ شناختی به فعالیت‌هایی اشاره دارد که همزمان با سایر ابزار‌های قدرت به‌کار گرفته می‌شود تا بر نگرش‌ها و رفتار‌ها از طریق تأثیرگذاری، جهت‌دهی و یا مختل کردن شناخت‌های فردی و گروهی برای کسب مزیت تاثیر بگذارند.

جنگ شناختی با ارائه اطلاعات نادرست واتکا به تکنیک‌های روانشناختی،باورها، عقاید، هنجار‌ها ، طرز اندیشیدن وتغییر رفتارها را نشانه می‌گیرد.

جنگ شناختی که گاهی جنگ موریانه‌ای نیز نامیده می‌شود شکل پیچیده‌تر و تکامل یافته‌تر جنگ نرم است که متکی بر رسانه‌های نوین فضای مجازی وسایبری است. هدف اصلی دشمن در نبرد‌ها، ذهن انسان است.

انفجار فناوری اطلاعات و ارتباطات،سرعت و گزینه‌های تأثیرگذاری بر روی ذهن واندیشه ها براین موضوع تاکید دارد.[1]

ب.شایعه

 دهخدا می نویسد:شایعات. ج ِ شایعة مؤنث شایع.در تداول امروز، خبرهای بی اصلی که در میان مردم بر سر زبانها باشد[2].

طریحی در مجمع البحرین ذیل آیه ۱۹سوره نورماده شیع می نویسد:

  مقصود ازتشیع الفاحشه، کسانی هستند که خبری را با تمایل قلبی به قصد شایع شدن بر زبان می آورند.[3] واین حدیث رااز امام صادق علیه السلام نقل می کند:

 مَنْ‏ قَالَ‏ فِي‏ مُؤْمِنٍ‏ مَا رَأَتْهُ عَيْنَاهُ وَ سَمِعَتْهُ أُذُنَاهُ فَهُوَ مِنَ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ- إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ …(نور:۱۹) [4]

کسی که در باره مؤمنی مطلب ناروایی را بر زبان آورد، که با چشم خود ندیده و با گوش خود نشنیده از مصادیق آیه إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ …است.

اشاعۀ فحشاء: نشر دادن زشتى. اشاعۀ فحشا حرام و از گناهان كبيره است.[5]

  گروه های شایعه پراکن ازسازمان وتشکیلات برخوردارند.به این دلیل که قرآن درشایعه افک می فرماید:عُصْبَةٌ مِنْكُمْ (نور:۱۱) «عُصْبَةٌ» يعنى گروه متشكّل و متعصّبى از خودشما كه هدفى را دنبال مى‏كند.[6]

  شایعات تاثیرگذارنیرومندی درجنگ نرم وجنگ شناختی بشمارمی آید.دشمن با خدعه ونیرنگ، روایت های دروغین می سازد وبا نشرشایعات،تلاش دارد جبهه حق را بدون هزینه به شکست بکشاند. دربسیاری ازموارد به مقصود رسیده است.

  گفتار دوم.شایعه سازان وشایعه پراکنان

شایعه سازان وشایعه پراکنان چه کسانی اند وچه اهدافی را تعقیب می کنند؟

الف.اهداف دشمنان ازشایعه پراکنی

درقرآن کریم آیاتی وجوددارد که عمومیت آنها به اهداف دشمنان درجنگ شناختی وشایعه پراکنی تصریح دارند.مانند:

۱.وَ إِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى‏ أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ وَ إِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ (انعام:۱۲۱) همانا شياطين، به دوستان خود القا تا به جدال با شما برخيزند و اگر از آنان اطاعت كنيد، قطعاً شما هم مشرك مى‏شويد.

شیاطین دراتاق های فکروتصمیم سازی به دوستان خود القا وآموزش مى‏دهند که چگونه ذهن وفکرواراده انسان ها را تغییردهند. ( لَيُوحُونَ إِلى‏ أَوْلِيائِهِمْ لِيُجادِلُوكُمْ)

نکته قابل توجه، فرازدوم آیه است:اگرشما تحت تاثیرگفته ها وتبلیغات دروغین دشمنان شیطان صفت قرارگیرید،مشرک شده ویوق فرهنگ جاهلی را به گردن آویخته اید.(إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ )واین همان هدفی است که دشمنان مستکبرآن را تعقیب می کنند.

۲.وَدَّ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ لَوْ يَرُدُّونَكُمْ مِنْ بَعْدِ إِيمانِكُمْ كُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِم(بقره:۱۰۹) بسيارى از اهل كتاب از روى حسد كه در وجود آنها ريشه دوانده دوست مى‏داشتند شما را بعد از اسلام و ايمان به حال كفر باز گردانند.

 ۳. إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا (نور:۱۹-۲۰)

كسانى كه دوست دارند زشتيها وفساد وبی بتدوباری در ميان مردم با ايمان شيوع يابد.وقتی فساد رواج پیداکرد،ارزشها وخوبی ها وباورهای خداجویی ازآن جامعه رخت برمی بندد.واندلسی دیگرپدیدمی آید.

۴.يُرِيدُونَ أَنْ يُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ  (توبه:۳۲)

آنها مى‏خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش كنند،

 ۵.يُرِيدُونَ لِيُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْواهِهِمْ (صف:۸)

آنها مى‏خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش سازند،  

راغب” در” مفردات” در توضيح تفاوت بین تعابیردوآیه مى‏گويد: آيه نخست اشاره به خاموش كردن بدون مقدمه است، ولى دومى اشاره به خاموش كردن با توسل به مقدمات است. [7]

خلاصه هدف کفارونظام سلطه،خاموش نورالهی ونابودی اسلام ناب وبی دین کردن وبازگرداندن مسلمانان به دوران جاهلیت وشرک وبت پرستی وخرافه گرایی.

این اهداف را با جنگ نرم وجنگ شناختی وفریب ودروغ وشایعات پی می گیرند.

۶.يَعِدُهُمْ وَ يُمَنِّيهِمْ وَ ما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلاَّ غُرُوراً  (نساء:۱۲۰)  

  شيطان پيوسته به آنها وعده‏هاى دروغين مى‏دهد، و به آرزوهاى دور و دراز سرگرم مى‏كند ولى جز فريب و خدعه كارى براى آنها انجام نمى‏دهد.(غُرُوراً)

 ۷.لا يَأْلُونَكُمْ خَبالاوَدُّوا ما عَنِتُّمْ قَدْ بَدَتِ الْبَغْضاءُ مِنْ أَفْواهِهِم (آل عمران:۱۱۸)

آنها از هر گونه شر و فسادى در باره شما كوتاهى نمى‏كنند، آنها دوست دارند شما در زحمت و رنج باشيد (نشانه‏هاى) دشمنى از دهان آنها آشكار است.

” خبال” در اصل به معنى از بين رفتن چيزى است، غالبا به زيانهايى كه در عقل انسان اثر مى‏گذارد، گفته مى‏شود. [8]واین همان جنگ شناختی است.

ب. شایعه سازان وشایعه پراکنان

 شایعه سازان وشایعه پراکنان،از روحیه استکباری برتری طلبی، کینه ورزی ، انتقام جویی،حسد،نفاق و…برخودار هستند. قرآن درآیاتی، مشرکان ،منافقان ،مرجفون،خراصون و…را به عنوان شایعه سازان وشایعه پراکنان معرفی می کند.

گروه یکم.شایعه پراکنی کافران(دشمنان بیرونی)

کفارومشرکان سلطه گرومستکبر،بیشترین بهره را جهت دستیابی به مقاصد شوم خود،ازشایعه می برند.قرآن گزاره های بیشماری نقل می کند که مستکبران با حربه شایعه به مصاف پیامبران شتافتند و مردم را نه تنها ازایمان آوردن به آنان بازداشتندکه ازآنان درمقابله با پیامبران بهره گرفتند.

به دوشاهد براین مدعی اشاره می کنیم:

شاهدیک.سران مشرک مکه ۱۳سال با شایعه ساحروکذاب و…علیه پیامبراعظم ص مردم را ازگرایش به آن حضرت بازداشتند وچهل نفرازطوایف مکه کمربه قتل آن حضرت بستند. شبانه به خانه پیامبرص حمله بردند.و پیامبرص مجبوربه هجرت ازمکه شد.آیه۳۰سوره انفال به نقشه شوم اشاره دارد.

شاهد دو.شایعه مشرکان درجنگ احد

خداوند درآیه۱۴۴سوره آل عمران مسلمانان فراری درجنگ احد را به واسطه شایعه این چنین نکوهش می کند:محمد (ص) فقط فرستاده خدا بود و پيش از او فرستادگان ديگرى نيز بودند، آيا اگر او بميرد و يا كشته شود شما به عقب برمى‏گرديد؟ (وَ ما مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى‏ أَعْقابِكُمْ )

 وظيفه پيامبراسلام ص،همچون پیامبران پیشین ابلاغ پيام خداست. وطبق سنّت‏هاى الهى زمانی ازاین دنیا می رود. وانتشار شايعه، از حربه‏هاى دشمن است.چراشما تحت تاثیرشایعات دشمن ازراه ورسم پیامبرودینتان دست برداشتید! مگر با مرگِ انبياى قبل، پيروانشان از دين برگشتند؟! [9]

درشان نزول آیه شریفه آمده است: مشرکان به فرماندهی ابوسفیان درجنگ احد درمیان چکاچک شمشیرها شایع کردند که محمدرسول خدا ص کشته شد.این شایعه ناگهانی تزلزلی سهمگین درجبهه مسلمانان ايجاد كرد،وسازمان لشکراسلام را ازهم گسست.اكثرمسلمانان روحیه خود را باخته ميدان جنگ رابه سرعت ترک کردند.[10] به گفته قرآن عده ای به سوی کوه وعده ای به سوی مدینه فرارکردند. (إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلى‏ أَحَدٍ(آل عمران:۱۵۳) وبرخی در اين فكر بودند كه از آئين اسلام برگردند و از سران بت پرست امان بخواهند. (وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ (آل عمران:۱۵۳). نبردی که درآغازبرتری لشکراسلام برلشکریان بت پرستان را نشان می داد (وَ لَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُم(آل عمران:۱۵۲)) ،ولی فرجامش با یک شایعه به شکست غم انگیزمنجرشد.و میدان نبرد، صحنه جولان ورجزخوانی مشرکان گشت .

  دشمنان خوش دارندکه شایعات درجامعه نشرپیداکند. خداونددرسوره نورآیه۱۹،   اشاعۀ فحشا در ميان مؤمنان رابه عذاب دردناك الهى تهديد کرده است. (إِنَّ الَّذِينَ يُحِبُّونَ أَنْ تَشِيعَ الْفاحِشَةُ فِي الَّذِينَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الدُّنْيا وَ الْآخِرَةِ )  

در مراد از فحشا اختلاف است؛[11] كلمه” فاحشه” يا” فحشاء” در قرآن مجيد غالبا در موارد انحرافات جنسى و آلودگيهاى ناموسى به كار رفته، ولى از نظر مفهوم لغوى چنان كه” راغب” در” مفردات” گويد:” فحش” و” فحشاء” و” فاحشه” به معنى هر گونه رفتارو گفتارى است كه زشتى آن بزرگ باشد، و در قرآن مجيد نيز گاهى در همين معنى وسيع استعمال شده مانند: وَ الَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَ الْفَواحِشَ(شوری:۳۷)كسانى كه از گناهان بزرگ و از اعمال زشت و قبيح اجتناب مى‏كنند .[12] با این وصف شایعه که ازگناهان کبیره است می تواندمصداقی روشن ازفحشاء محسوب شود.

گروه دوم.منافقان وبیماردلان ومرجفون

 درقرآن سه گروه را به عنوان شایعه پراکن معرفی می کند:منافقان ،بيماردلان ومرجفون.( لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ و الذينهم فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدِينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ فِيها إِلَّا قَلِيلا (احزاب:۶۰) اگر منافقين و بیمار دلان، و مرجفون دست از كار خود بر ندارند تو را بر ضد آنان مى‏شورانيم سپس جز مدت كوتاهى نمى‏توانند در كنار تو در اين شهر بمانند.

منافقون آنان كه كفر خود را پنهان وبه ظاهرادعای مسلمانی دارند.

بيماردلان ،همان اراذل و اوباش بودند.

«مرجفون» از «ارجاف»، به معنى دروغ‌پراكنى ،اضطراب و تزلزل وايجاد دلهره ونگرانى شديد. و به كسانى گفته مى‏شود كه با دروغ وشايعه‏سازى، در جامعه‏ى اسلامى ايجاد مى‏كنند.

زمخشری می نویسد:رجفه به معنی خبردروغ است.چون درجامعه زلزله پدید می آورد. [13]  و در فقه به پيروى از قرآن كريم  ،به معنی پخش اخبار دروغ به منظور تضعيف روحيّۀ مسلمانان است. مانند آن كه كسى به دروغ از اجتماع كفّار براى جنگ با مسلمانان خبر دهد. [14]

در شان نزول آيه آمده است: گروه هایی كه به جبهه نمى‏رفتند، در شهر شايعه مى‏كردند كه مسلمانان شكست خوردند و كفّار پيروز شدند. يا پيامبر اسلام شهيد شده است. آنان با اين اقدام زشت سبب‏ نگرانى ویاس وناامیدی مردم مى‏شدند. [15]

 علامه طباطبائی می فرماید: عده ای درشهرمدینه اخباردروغ را نشرمی دادندوموجب اضطراب وترس مسلمانان می شدند. [16]

البته اين احتمال نيز در تفسير آيه وجود دارد كه برنامه‏هاى تخريبى سه گانه فوق همگى كار منافقان بوده و جدا ساختن آنها از يكديگر جداسازى اوصاف است نه اشخاص.[17] ولی علامه درتفسیرالمیزان آنان را سه گروه می داند.[18]                         

 الف.شایعه درموردشهیدان احد

  ازجمله شایعات همین گروه شایعه پراکن،شایعه پیرامون شهیدان درجبهه نبرد بود.پس ازشکست جنگ احد چنین شایعه کردند: پس خون کشته ها چی می شود.همه این خون ها به هدررفته است؟.اگراینان درکنارما می بودند وبه جبهه نمی رفتند،الان زنده بودند وزندگی می کردند.( قالُوا لِإِخْوانِهِمْ وَ قَعَدُوا لَوْ أَطاعُونا ما قُتِلُوا(آل عمران:۱۶۸). وبا این شایعات، درجامعه شک وتردید ایجادکرده وموجب تزلزل عقاید وآرمان مسلمانان می شدند.همچنین آیه ۱۵۶آل عمران به افشای یاوه گویی های این جمع اشاره دارد.

   بیان مقام شهیدان، وپاداش مجاهدان راه خدا، پاسخی به شایعه پراکنان

  درآیه۱۶۹ آل‏عمران به خنثی سازی اثرات شایعات درجامعه با تبیین مقام شهیدان می پردازد: (اى پيامبر) هرگز گمان مبر آنها كه در راه خدا كشته شده‏اند مردگانند، بلكه آنها زنده‏اند و نزد پروردگارشان روزى داده مى‏شوند.( وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً بَلْ أَحْياءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ (آل‏عمران:۱۶۹))

ودرسوره نساء آیه۷۴ برای مقام مجاهدان راه خدا، پاداشی بزرگ منظورداشته است:كسى كه در راه خدا مى‏جنگد، كشته شود يا پيروز گردد، بزودى پاداشى بزرگ به او خواهيم داد.( وَ مَنْ يُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُقْتَلْ أَوْ يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْراً عَظِيماً) 

این آیات پاسخ محکمی به جمعی شایعه پراکن بود که بعد از حادثه احد درمحافل ومجالس ، تاسف مى‏خوردند كه چرا آنها مردند و نابود شدند، در قبرها خوابيده‏اند و دستشان از همه جا كوتاه است. واین چنین  روحيه  بازماندگان ومردم را تضعيف می کردند. [19]  

 شایعات درموردشهیدان مقاومت ومدافعان حرم

بعدازسقوط سوریه به دست مزدوران آمریکا وصهیونیسم وترکیه واشغال این کشورتوسط نظام سلطه،عده ای بی بصیرت وجاهل هم ندا با بیگانگان شایعه کردند:که خون شهیدان مدافع حرم هدررفت!.

  مقام معظم رهبری امام خامنه ای درپاسخ این شبهات و شایعاتی که خون شهدای جبهه مقاومت ومدافعان حرم راهدررفته می دانند چنین فرمود:

عده‌ای از روی «فقدان فهم و شناخت و تحلیل درست» از مسائل، این‌گونه تصور و بیان می‌کنند که با وقوع حوادث اخیر منطقه، خون‌های ریخته شده در راه دفاع از حرم، هدر رفته که این تصور و بیان آن، خطا و اشتباهی بزرگ است؛ چرا که اگر مبارزه شجاعانه حاج قاسم و مدافعان حرم نبود امروز خبری از اعتاب مقدسه چه زینبیه و چه حتی کربلا و نجف نبود.

اگر دوره‌ای، قدری در سامرا غفلت شد و تکفیری‌ها به کمک آمریکا گنبد و ضریح امامان عسگریَین را ویران کردند و اگر جان برکفیِ جوانان مؤمن نبود، سایر اعتاب مقدسه و قبله‌های دل مسلمانان نیز به همان سرنوشت اندوهبار دچار می‌شد. اما مدافعان عزیز و سرافراز حرم جلوی دشمن را گرفتند و به او تودهنی زدند.

در فرهنگ قرآنی هر خونی که هر جا در راه حق و خدا ریخته شود حتی اگر پیروزی حاصل نشود، هدر نمی‌رود و نزد پروردگار با ارزش است؛ همچنان‌که خون جناب حمزه در جنگ احد و بالاتر از همه خون حضرت سیدالشهدا (ع) در کربلا هدر نرفت.[20]

ب.شایعه پراکنی منافقان درغزوه احزاب

غزوه احزاب درسال پنجم هجری رخ داد.جنگی نابرابرونامتقارن.درشرایط سخت    قحطی وخشکسالی ومحاصره دشمنان داخلی وخارجی.مسلمانان به استعداد سه هزارنفردرمحاصره لشکراحزاب به استعداد ده هزارنفرجنگجوقرارگرفته بودند.تمام احزاب وگروه های مخالف اسلام درآن شرکت داشتند وبا شیوه جنگ ترکیبی تلاش درنابودی اسلام داشتند.بیشترین نقش را دراین جنگ، شایعه پراکنان منافق ستون پنجم دشمن ایفا می کردند.

آنان با یاس وناامیدی دل مسلمانان راخالی می کردند،وپیامبربا امیدآفرینی به مسلمانان روحیه می بخشید.درجریان حفرخندق، پیامبرص به مسلمانان نوید فتح سرزمين” حيره” و قصرهاى پادشاهان ايران و شام و روم وصنعا و يمن را می داد.درمقابل منافقان می گفتند: چه سخنان عجيبى؟ و چه حرفهاى باطل و دروغ های بى اساس وفریبنده ای؟ او از مدينه دارد سرزمين حيره و مدائن كسرى را مى‏بيند، و خبر فتح آن را به شما مى‏دهد، در حالى كه هم اكنون شما در چنگال لشکر مشرکین گرفتاريد. و حتى نمى‏توانيد به بيت الحذر(مستراح) برويد (چه خيال باطل و پندار خامى؟!) [21]

آنان به مردم می گفتند:  لشكر دشمن براى حمله به شما اجتماع كرده‏اند، از آنها بترسيد.(إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ.( آل‏عمران:۱۷۳)) اى اهل يثرب (مردم مدينه)! اينجا جاى توقف شما نيست، به خانه‏هاى خود باز گرديد.( وَ إِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ يا أَهْلَ يَثْرِبَ لا مُقامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا(احزاب:۱۲) 

علامه طباطبایی می فرماید: كلمه” مقام” به معناى اقامه است. منافقین گفتند: اى اهل مدينه ديگر معنا ندارد در اين جا اقامت كنيد، چون در مقابل لشكرهاى مشركين تاب نمى‏آوريد، و ناگزير بايد برگرديد. [22]

ج.منافقان وشایعه افک   

  شایعه افک، توسط جریان نفاق درمدینه کلیدخورد،وپیامبرخدا ص را هدف گرفته بود.خلاصه‌ی داستان افک به نقل اهل سنت و تفاسير شيعه :

   عایشه همسر پیامبر هنگام بازگشت مسلمین ازغزوه،(بنی المصطلق) در یکی از توقف گاه‌ها برای قضای حاجت داخل جنگلی شد؛ در آن‌جا طوق (روبند) او به‏ زمین افتاد و مدتی دنبا